gestasyonel diyabet - hamilelik şeker

Gestasyonel Diyabet Nedir, Belirtileri ve Beslenme Tedavisi


Gestasyonel diyabet olarak da bilinen hamilelik şekeri, gebelik sırasında gelişen bir tür şeker hastalığıdır. Bebek doğduktan sonra kaybolan gestasyonel diyabet, dünya genelindeki gebe kadınların %5 ila 10’unu etkiler ve en çok gebeliğin 6. ayında görülür. Hem annenin hem de doğmamış bebeğin sağlığını etkileyebileceği için ciddi bir hastalıktır. Hamilelik şekeri, kadınlarda, doğumdan sonraki dönemlerde tip2 diyabete neden olabileceği için bu dönemde gestasyonel diyabette doğru beslenme oldukça büyük önem taşımaktadır.

Gestasyonel diyabet, bir kadının vücudunun hamileliği sırasında yeterli insülin üretememesi durumunda oluşur. İnsülinin görevi, kan dolaşımından vücuttaki hücrelere glikoz aktarmaktır. Hamilelikte vücudunuzun daha fazla insülin üretmesi gerekir ve bunu yapamazsa, bu fonksiyon gerektiği gibi çalışmaz ve kan şekeri seviyeleri yükselir. Kontrolsüz gestasyonel diyabetli annelerden doğan bebeklerin ilerleyen dönemlerinde fazla kilolu olma ve diyabet geliştirme riski yüksektir.

Gestasyonel diyabet, hamilelikte sıklıkla gözüken ve annelerin yeterince bilgi sahibi olmaması nedeniyle korkuya kapıldıkları yaygın bir hastalıktır. Bu yazımızda gestasyonel diyabet ve beslenme tedavisinden bahsedeceğiz

Gestasyonel diyabet nedir?

Gebelikte görülen şeker hastalığı olarak bilinen gestasyonel diyabet sık gürülen bir gebelik hastalığıdır..    Tüm gebeliklerde gestasyonel diyabet olma riski  ortalama yüzde 7’dir. Ancak bu oran toplumdan topluma farklılık göstermektedir. Yapılan  bazı çalışmalarda  siyahilerde  %1,5, Asyalılarda %3,5–7,3 , Amerikalılarda %16  ve ülkemizde % 8 civarında  olduğu saptanmıştır. Ülkemizde yaklaşık olarak 10 anne adayından 1’i gestasyonel diyabetiyle karşı karşıyadır.

Gebelikte şeker hastalığının belirtileri

Belirtileri gözle görülebilecek kadar kolay olmamasıyla beraber  yaygın belirtileri; anne adayının  susuzluk hissetmesi, ağız kuruluğu, kilo kaybı olması, sürekli yemek yeme isteği , idrara çıkma sayısının artması, anne adayının kendini gün içinde  yorgun, halsiz,  hissetmesi, titreme ve terleme atakları, el , ayak ve dudak bölgelerinde karıncalanma hissi gibi durumlardır.

Listeleyecek olursak gestasyonel diyabetin en sık görülen belirtileri:

  • Çok fazla susamak
  • Sık sık idrara çıkmak
  • Yorgunluk
  • Mide bulantısı
  • Sık mesane enfeksiyonları
  • Bulanık görüş
  • İdrarda şeker çıkması

Nedenleri

Gebelik, diyabetojenik bir süreçtir. Gebelikte endokrin pankreasın fonksiyonu değişir. Aşırı artan plazma insülin ihtiyacını karşılayabilmek için beta-hücresinin(pankreasta bulanan bir salgı hücresi) kapasitesinin yetmemesi sonucu glikoz intoleransı değişir. Gebelik döneminde, pankreasın hormon salgılama fonksiyonlarının değişmesi nedeniyle diyabete yatkınlık artar.

Pankreastan salgılanan glukagon/insülin hormonlarının oranı değişir. Hamilelik döneminde artan kortizol, östrojen, progesteron vb. hormonlar yükseldiği için hiperinsülinizm gelişir. Aşırı artan plazma insülin ihtiyacının beta hücresinin kapasitesinin azlığı nedeniyle karşılanamaması sonucu, şeker hastalığı gelişir.  Yani özetlemiş olursak insülin yetersizliğinden kaynaklanan akabinde şekerin hücreye yeterli miktarda alınamaması sonucunda kandaki şeker(glikoz) miktarının artmasıyla gebelik şekeri gelişmektedir.

gebelik şeker yükleme testi OGTT

Tanısı

Daha önceleri gestasyonel diyabet testi olarak oral glikoz testi kullanılırdı. Tüm gebelere 50 gram glikozla yapılan yükleme sonucu riskli ise , 100 gram glikozla yükleme yapılır ve gestasyonel diyabet tanısı konulurdu.  Amerikan Diyabet Birliği ve Dünya Sağlık Örgütü , gestasyonel diyabet tanısı için bir kere 75 gram glikozla yüklemeyi benimsemişlerdir. Gebelik şekeri riski olan kadınlar ilk trimesterde test edilmelidirler.

Açlık kan şekeri 126 mg/dL ‘nin  üzerinde olan kadınlar veya 1 saatlik postprandiyal glikozu veya herhangi bir zamanda ölçülen glikozu >200 mg/dL üzerinde olan kadınlar , diyabet geliştirmeye yatkın oldukları için ilk trimesterden itibaren gestasyonel diyabet tedavilerine başlanması gerekir. Tarama testi , gebeliğin 24.-28. haftaları arasında 75 gram glukozla OGTT( oral glukoz tolerans testi) ile yapılır. Açlık kan şekeri  92 mg/Dl’den yüksek, 1.saat tokluk kan şekeri 180 mg/dL’den , 2. Saat tokluk kan şekeri 153 mg/dL’den yüksek olanlara gestasyonel diyabet tanısı konulur.

  • Özellikle tarama testi ve şeker yükleme testi yapılması istenen risk grupları;
  • Obez olanlar(vücut kitle indeksi 30 ve üzeri)
  • Daha önceki gebeliklerinde gestasyonel diyabet saptanmış kişiler
  • Glikozürisi olanlar( idrarda şeker saptanması)
  • Ailede yoğun diyabet öyküsü olanlar
  • Hipertansiyonu olanlar

Şeker yüklemesi zararlı mıdır ?

Özellikle risk grubunda olan anne adaylarının  tarama teslerini veya şeker yükleme testi yaptırmalarını şiddetle tavsiye ediyoruz, aksi takdirde hem bebeğin hem de annenin sağlığında ciddi sorunlar, komplikasyonlar ortaya çıkabilir.   Şeker yükleme testleri çocuğa veya anneye zarar verir gibi söylemler sadece söylem olarak kalmıştır.  Şeker yükleme testlerinde daha önce kayda değer olumsuz rahatsızlıklar literatürde bulunmamaktadır.

İnsan vücudu,  dedikleri  kadar dayanıksız bir yapıya sahip olsaydı şuan belki bu yazıyı okuyabilecek durumda olmazdık.  Size şöyle bir örnek verelim. Şeker yükleme esnasında 75 gram şeker verilmektedir.  Yani Kalori değeri 350 kcal’dir. Bir litre kolanın kalori değeri 410 kcal civarında, 4 dilim orta boy baklava ise 500 kcal civarındadır.  Kolanın zararlarına  ayrı bir parantez açmak gerekir  ama size anlatmak istediğim sizce  sadece bir kereye mahsus şeker yüklemesi vücudunuza ne kadar zarar verebilir ?

gestasyonel diyabet tedavisi nasıl olmalıdır

 

Gestasyonel diyabet tedavisi

Gestasyonel tedavide sizin de tahmin ettiğiniz gibi birinci aşama  ve en önemlisi diyetisyen eşliğinde  diyet tedavisidir.  Diyet tedavisiyle birlikte egzersiz yapmak daha iyi sonuç alınmasını sağlayabilir. Beslenme tedavisi ile optimal glikozun sağlanamadığı durumlarda veya fetal büyüme hızı aşırı olduğu zaman, farmakolojik tedavi gerekebilir. Tedavi boyunca diyabet ekibi(diyabet hekimi, diyetisyeni jinekolog, diyabet hemşiresi) ile irtibatı kesmemek gerekir.

Unutmayın! Gestasyonel diyabeti kontrol altına almak için yapılabilecek şeylerin başında bu dönemde sağlıklı ve planlı beslenme gelmektedir. Diyet listesi oluşturulurken amaç, vücudun kandaki glikoz seviyelerini mümkün olduğunca kontrol etmesine  yardımcı olmak ve insülin ihtiyacını azaltmaktır.

Yüksek kan şekeri seviyeleri anne ve büyüyen fetüs için zararlı olabilir. Kan şekeri düzeylerini yönetmeye yardımcı olmak için, anne adayının gün içinde ne kadar karbonhidrat tükettiği, ne sıklıkta yediği ve ne tür karbonhidratları aldığını izlemek gerekir. Gün boyunca eşit aralıklarla karbonhidrat içeren ara öğünler ve aperatifler tüketmek, kan şekerindeki ani yükselişleri önlemeye yardımcı olabilir. Amerikan Diyabet Derneği, gestasyonel diyabetli kadınların günde üç kez ana öğün ve iki ya da dört kez ara öğün yemelerini öneriyor.

Beslenme tedavisi ile kan şekeri kontrolü sağlanamıyorsa ve açlık kan şekeri 100 mg/dL üzerinde ise , insülin tedavisi gerekebilir. Kadınlarda human insülini kullanılır.  Enjekte edilerek kullanılabilen bu insülin, vücudumuzun ürettiği insülin gibidir, tek farkı laboratuvarda üretiliyor olmasıdır. Burada amaç ; bebeğin zarar görmesini önleyebilmek için kan şekerinin 100 mg/dL’nin altında tutulması gerekliliğidir.

Sağlıklı bir diyetin ardından düzenli olarak egzersiz yapmak hem kan şekeri düzeylerini kontrol etmeye hem de gestasyonel diyabeti yönetmeye yardımcı olabilir. Ancak bu durum, hamilelik şekerinden etkilenen her kadın için yeterli değildir. Kan şekeri seviyeleri kişiden kişiye değişebilir. Gestasyonel diyabetli bazı kadınlar, kan şekeri düzeylerini düşürmek için metformin veya insülin gibi ilaçlara ihtiyaç duyabilirler.Son yapılan araştırmalar , gestalasyon diyebetlilere farmakolojik tedavi olarak, gebelikleri süresince , insülin, insülin analogları, metformin, ve glyburid vb. ilaçların uygun olduğunu göstermiştir. Gestalasyon diyabetli kadınlar, doğumdan sonra 6-12 hafta diyabet yönünden izlenmeli ve devam eden yıllarda diyabet ve prediyabet gelişimi açısından izleme sürdürülmelidir.

GDM’nin Komlikasyonları

Bir kadın gebelikte gestasyonel diyabet hastasıysa, bu durum hem onun hem de çocuğunun komplikasyon geçirme riskini artırır. Gestasyonel diyabetli kadınların bebekleri daha büyük risk altındadır.

Hamilelik şekerinin komplikasyonları şunlardır;

  • Doğumun güçleşmesi ve bebeğin 9 kilodan fazla ağırlığa sahip olması
  • Erken doğum
  • Kan şekeri düşüklüğü
  • Doğum sonrası tip 2 geliştirme riski.

Kadınlarda yüksek tansiyon ve aşırı büyük bir bebek doğurmak, en sık görülen komplikasyonlardır. Doğum sırasında aşırı kanama olması durumunda normal doğum yerine sezaryen doğum tercih edilebilir.

Gestasyonel diyabet geçici midir?

Gestasyonel diyabetli kadının  takibi diyabet uzmanı ve diyetisyen tarafından yapılmadır. Doğumdan sonra glikoz metabolizması normale döner, insülin direnci ortadan kalkmakla birlikte  diyabet düzelir.  Gestasyonel diyebet geçiren annede diyabet ortadan kalksa da  ilerleyen dönemlerde  diyabet olma oranı yüksektir. Doğumdan sonra hem anne hem çocuk  diyetisyen kontrolünde diyetine dikkat etmeli, düzenli spor yapmalı, normal kiloda kalmalılardır.

hamilelik şekeri olanlarda beslenme

Gebelikte Şeker Diyeti Yapanlar Nelere Dikkat Etmelidir?

Gebelik diyabetinde olmazsa olmazlardan ve en önemli husus doğru beslenmedir. Yanlış diyet ve beslenmeler hem annenin hem de bebeğin sağlığında olumsuz etkiler gösterebilir. Yapılması gereken ilk şey diyetisyene başvurarak  anneye özel diyet tedavisine başlanmasıdır.  Diyetteki özel amaç  anne adayının kan değerlerinin normal seyrinde olmasını sağlamak ve bunu yanında çocuğunda beslenmeden kaynaklı bir sorunla dünyaya gelmesini önlemektir. Ancak anne diyet yaparken aşırı kilo alımından uzak durmalıdır. Ne kadar yersem o kadar bebeğim beslenir mantığı yanlıştır. Hamilelik şekeri ortaya çıkan kadınların dikkat etmesi gerekenleri bir kaç başlıkta toparlamak gerekirse;

Karbonhidrat tüketimini izlemek

Gebelikte kan şekerini düzenlemek için karbonhidrat alımına dikkat etmek gerekir. Kan şekerini dengede tutmak için yapılması gerekenler şunlardır;

  • Tek seferde çok fazla karbonhidrat yemekten kaçınmak (Bknz: Fazla Karbonhidrat Tüketimi Neden Zararlıdır?)
  • Lifli gıdalar tüketmek
  • Karbonhidratları proteinlerle veya sağlıklı yağlarla ile birleştirmek
  • Öğün atlamamak
  • Protein açısından zengin ve lifli karbonhidratlarla dolu bir kahvaltı
  • Düşük glisemik indeksli yiyecekler yemek

Glisemik İndeks

Düşük glisemik yüke sahip gıdalarla beslenmek, gestasyonel diyabet diyetinde önemli bir faktördür. Glisemik indeks Tüketilen karbonhidratların  kanımızdaki glukoz seviyelerine  olan etkisini ölçen sistemdir .  Glisemik yük, bir porsiyondaki karbonhidrat miktarının glisemik indeks ile çarpılmasıyla hesaplanır. Bu değer  karbonhidrat içeren bir besinin yenilen miktarının kan şekerine etkisidir. Düşük glisemik yüke sahip gıdalar, glisemik indeksi yüksek gıdalardan daha yavaş parçalanırlar. 10 ya da daha düşük bir glisemik yük, sınır olarak kabul edilir ve kan şekerini yönetmeye çalışan  anne adayları için ideal değerdir.

Genel olarak posa içeriği yüksek olan besinlerin glisemik indeks ve glisemik yükü düşüktür. Glukozun glisemik indeksi  100 olarak belirlenmiştir.  Diğer besinler glukozdan baz alınarak derecelendirilmiştir.

Yüksek glisemik indeksli besinler; patates ve rafine edilmiş ürünler, pirinç, beyaz ekmek karbonhidrat türevli gıdalar(önerilmeyen)

Düşük glisemik indeksli besinler; tam un, tam tahıllı ekmek , yarı pişmiş pirinç ve makarna, sebzeler , fasulye ve kuru baklagillerdir.(önerilen)

Hamilelik şekerinde beslenmeye dikkat ederken, bol nişastalı gıdalar tüketmek yerine düşük glisemik indeksi olan gıdalarla beslenmek gerekir. Glisemik indeksi düşük gıdalar yavaş emilir, böylece kan şekeri seviyeleri çok fazla etkilenmez. Tam tahıllı ekmekler, yüksek lifli gıdalar, kepekli krakerler, kepekli makarna, müsli veya yulaf gibi besinlerin glisemik indeksleri çok düşüktür, aynı zamanda bol miktarda folat, protein, lif ve besin maddesi içeren harika yiyeceklerdir.

Yeterli Protein Tüketmek

Proteinleri karbonhidratlar ile birlikte yemek ya da içlerinde protein bulunan karbonhidratları seçmek, gestasyonel diyabette beslenmenin en önemli kurallarından bir tanesidir. Hamilelikte protein tüketmek dolaylı olarak kan şekeri düzeylerini dengelemeye yardımcı olur. Gestasyonel diyabetli kadınlar; balık, tavuk, hindi eti, yumurta, fasulye, kinoa ve bakliyat gibi yağsız ve protein açısından zengin yiyecekler yemeye çalışmalıdır.

Öğünlerde protein açısından zengin bir besin yemek, sindirimi yavaşlatarak kan şekeri seviyelerini dengelemeye yardımcı olabilir. Ayrıca, proteinli gıdalar iştahı kontrol ederek fazla yemek yeme isteğini önlerler. Ancak aşırı protein tüketiminin de zararlı olduğunu unutmayınız. Bknz: Fazla Protein Alımı ve Zararları

Doymamış yağları seçmek

Doymamış yağlar da sağlıklı bir diyetin parçasıdır ve uzun vadede kan şekeri regülasyonu sağlamaya yardımcı olur.. Doymamış yağ içeren gıdalar şunlardır;

  • Zeytin yağı
  • Fıstık yağı
  • Avokado
  • Fındık ve tohumlar
  • Somon
  • Sardalya
  • Chia tohumları

Kilo kontrolü sağlamak

Hamilelikte alınan kilo miktarı belli ölçüleri aşmamalıdır. Hamile kalmadan önce sağlıklı kilo aralığında olan kadınlar için tavsiye edilen ağırlık 11-16 kg arasındadır. Hamile kalmadan önce aşırı kilolu kadınlar için önerilen aralık 7-11 kg, obez kadınlar içinse 5-9 kg aralığıdır. Gebelik döneminde çok fazla kilo alımı gestasyonel diyabet riskini arttırabilir.

Bu konuda daha detaylı bilgi almak için Gebelikte Kilo Kazanımı ve Sağlık başlıklı yazımıza göz atabilirsiniz.

Gestasyonel diyabette Zararlı Gıdalardan Kaçınmak

Gestasyonel şekeri olan kadınlar kan şekeri düzeylerini yükseltebilecek gıdalardan kaçınmalıdırlar. Özellikle şekerli yiyecekler, rafine ve işlenmiş gıdalar tüketildiğinde kan şekeri seviyeleri yükselir. Şeker hastası olan kadınların gestasyonel diyabet beslenmeye dikkat etmesi ve şekerli yiyecekleri mümkün olduğunca yememeleri gerekir.

Kaçınılması gereken şekerli yiyecekler; kekler, bisküvi, pudingler, soda, hazır meyve suları ve meyve suyu eklenmiş şekerlerdir.

Yüksek nişastalı gıdalardan kaçınmak

Nişastalı gıdalarda bol miktarda karmaşık karbonhidrat içerirler ve kan şekeri üzerinde daha büyük bir etkiye sahiptirler. Bu nedenle bunları sadece küçük porsiyonlarda tüketmek önemlidir. Bazı çok nişastalı gıdaların tüketimini sınırlamak gerekir. Örneğin; patates, beyaz ekmek, beyaz pirinç, simit, düşük lifli kahvaltılık gevrekler ve makarna gibi gıdalar kan şekerinin hızlı bir şekilde yükselmesine neden olur. Bu gıdalardaki karbonhidratlar çok hızlı bir şekilde parçalandıkları için glisemik indeksleri de oldukça yüksektir.

Gizli şekerler ve karbonhidratlardan kaçınmak

Bazı yiyecekler açıkça şeker veya karbonhidrat kaynağı değildir, ancak yine de bu gıda türlerinin her ikisini de içerebilirler. İşlenmiş ürünler, ketçap ve mayonez gibi soslar, bazı baharatlar, paketlenmiş gıdalar ve alkol, bol miktarda gizli şeker içerir.

Şekerli gıdalar ve özellikle şekerle tatlandırılmış meşrubatlar tüketmek aşırı kilo alımına neden olacak ve sonuçta gestasyonel diyabet riskini artıracaktır. Hamile kadınların şekeri tamamen hayatlarından çıkarması gerekmez. Taze meyveler, saf çiçek balı ya da evde yapılan sağlıklı gıdalar tüketerek şeker ihtiyaçlarını karşılayabilirler.

Özetle 

Gestalasyon Diyabetini tanıdıkça ne kadar beslenme ile alakalı olduğunu anlamışızdır. Ancak kulaktan dolma bilgilerle veya medyadan duyulan sığ bilgilerle uygulanan diyetler  hastalığın daha da kötüleşmesine neden olabilir.  Kesinlikle diyetisyen kontrolünde tedavinin sürdürülmesi gerekir.

  • 1-Gestasyonel diyabette gün içerisinde 3 ana – 3 ara toplam 6 öğün tüketilmesi çok önemlidir
  • 2-Ana ve ara öğünlerde alınan makro besinlerin yani karbonhidrat , yağ, protein besin gruplarının alım oranı çok önemlidir. Dolayısıyla bunu anne adayı değil, başvurduğumuz beslenme uzmanı/diyetisyen ayarlamalıdır.
  • 3- Önemli protein kaynaklarından olan bir yumurta mutlaka her gün tüketilmelidir. Çünkü yumurta hem kan şekerini dengede tutar hem protein içeriği yüksek hem de anne sütündeki protein kalitesine yakın bir besin kaynağımızdır. Bu yüzden anne ve bebek için vazgeçilmezdir.
  • 4-Gestasyonel diyabette kahvaltıda mutlaka ya çavdar ekmeği ya da tam buğday ekmeği bulunmalıdır. Beyaz ekmek kan şekerini hızla yükselttiğinden önerilmez, kepek ekmeği ise vitamin minarel emilimini azalttığından soframızda bulunmaması önerilir.
  • 5-Aynı zamanda kahvaltımızda kalsiyum içeriği yüksek olan peynir veya süt ürünleri olmalıdır.
  • 6-Ülkemiz çay tüketiminde dünyada ilk sıralarda yer almaktadır. Bu alışkanlığı olan anne adayları çayını açık tüketmeli veya   ıhlamur gibi sentetik olmayan  bitki çaylarına yönelebilirler.
  • 7-Gestasyonel diyabette ara öğünlerimizi aksatmadan ve mutlaka belirli miktarda karbonhidrat ve protein içeriği olan besinler tüketmeliyiz. Örneğin 4-5 adet kuru kayısı veya bir bardak sütle 6-7 adet bademle ara öğün seçeneklerimizden bir tanesi olabilir.
  • 8-Öğle yemeğinde ise daha çok protein ağırlıklı kaynaklar tüketmeliyiz. Beyaz et, tavuk veya balık eti tüketebiliriz. Pirinç, bezelye patates gibi şeker oranı yüksek karbonhidrat tüketmek yerine esmer ekmek veya çavdar gibi alternatifimiz olabilir. Yanında yeşilliklerle donatılmış salata yiyebiliriz.
  • 9-Öğleden sonraki ara öğünlerimizde ise daha çok kan şekerimizi düşürme eğilimde olan besinler tüketmeliyiz.
  • 10-Akşam yemeğinde ise öğle yemeği gibi protein içeriği yüksek besinlerden et grubu besinler yanında salata ve posa içeriği yüksek besinler tüketmeliyiz.
  • 11-Yatmadan 2 saat önce 1 bardak süt veya bir kase yoğurt gece boyunca açlık hissiyatımızı bastıracaklarından anne adaylarımız tercih edebilirler.
  • 12- Karbonhidrat sayımı öğrenilerek sağlıklı öğünler oluşturulabilir.

Yemenizi tavsiye etmediğimiz besinler;

  • Yağlardan uzak durmalıyız özellikle doymuş yağları içeren margarin, tereyağı, sakatat iç yağı vb. gıdalar minumum düzeyde tüketilmelidir.
  • Günlük tüketmemiz gereken tuz miktarını 5 gramın altına indirmeliyiz.
  • Asitli içeceklerden elimizden geldiği kadar uzak durup, sıcak içeceklerimize ilaveten çay şekeri gibi tatlandırıcı maddeler eklememeliyiz.
  • Pilavlarımızda veya yemeklerimizde pirinç yerine bulguru kullanabiliriz. Patates özellikle kızartma türlerini        tüketmemekte yarar vardır. Çünkü patates,  meyve suları, pirinç, beyaz ekmek gibi glisemik  indeksi yüksek gıdalar   kan şekerimizi hızla yükselteceğinden tüketmemeye özen göstermeliyiz.
  • Tatlı, çikolata ve şekerlemelerden mümkün olduğunca kaçınmalıyız.

Düzenleme ve Katkı:

Uzm. Dyt. Akın Fatih YILDIZ

Bu konuda daha detaylı bilgi almak için lütfen aşağıdaki yorum bölümüne aklınıza takılanları yazınız!

Yorum yaptıktan sonra dilerseniz Beslenme Rehberim editörleri tarafından derlenmiş İkiz Gebelikte Sağlıklı Beslenme ve Ağırlık Kazanımı başlıklı yazımızı da okuyabilirsiniz.

Bir cevap

  1. Ali Öztürk

Bir cevap yazın